۱- آنچه در این آموزش خواهیم خواند…
در این آموزش قصد داریم که به طراحی دال دو طرفه به روش ضرایب با استفاده از اکسل بپردازیم. بنابراین پروژه زیر را تعریف میکنیم.
در این پروژه قصد داریم که چشمه A از دال زیر را با استفاده از اکسل طراحی نماییم.
ابعاد ستونها: ۴۵۰×۴۵۰ (میلیمتر)
ابعاد تیرها: ۸۰۰×۴۵۰ (میلیمتر)
وزن مخصوص بتن: 25kN/m3
بار زنده: 7kN/m3
بار مرده کف سازی: 4kN/m3
f′c=25MPa
fy=400MPa

۲- بررسی نوارها، لنگر و شرایط تکیهگاه دال دو طرفه به روش ضرایب
در روش ضرایب هر دال با توجه به شرایط تکیهگاهی بهصورت مجزا در نظر گرفته شده و هر دو راستای آن به نوارهایی با مشخصات زیر تقسیم میشود:
نوار میانی: نصف عرض دال در نیمه وسط دال
دو نوار ستونی: یک چهارم عرض دال در دو طرف نوار میانی
تغییرات لنگرهای خمشی مثبت و منفی در نوار میانی یکنواخت در نظر گرفته میشود. همچنین تغییرات لنگرهای خمشی مثبت و منفی در هر دو نوار ستونی بهصورت خطی در نظر گرفته میشود.

با توجه به شرایط قرارگیری دال ۹ حالت برای آن به وجود میآید.
حالت ۱: دال با ۴ لبه ساده
حالت ۲: دال با ۴ لبه پیوسته
حالت ۳: دال با ۲ لبه بلند ناپیوسته
حالت ۴: دال با ۲ لبه مجاور ناپیوسته
حالت ۵: دال با ۲ لبه کوتاه ناپیوسته
حالت ۶: دال فقط با ۱ لبه بلند پیوسته
حالت ۷: دال فقط با ۱ لبه کوتاه پیوسته
حالت ۸: دال فقط با ۱ لبه بلند ناپیوسته
حالت ۹: دال فقط با ۱ لبه کوتاه ناپیوسته

۳- مراحل طراحی دال دو طرفه به روش ضرایب
۱-۳- کنترل رفتار دال
بر اساس پیوست ۵ مبحث ۹ (ویرایش ۱۳۹۹) روش ضرایب لنگر خمشی را در مورد دالهای مستطیلی شکلی که محدودیت بندهای زیر را داشته باشد میتوان به کاربرد.
۱- دال در هر چهار طرف روی تکیهگاه (دیوار یا تیرهای نسبتا سخت) قرار داشته باشد.
۲- نسبت طول آزاد به عرض آزاد دال کوچکتر یا مساوی ۲ باشد.
۳- بارهای وارد بر دال فقط بارهای قائم بوده و بهصورت یکنواخت توزیع شده باشند.
۴- کنترل صلبیت خمشی تیر (شرط تیر نسبتا سخت):
در این روابط:
lb: طول آزاد دال (بعد بلند دال)
la: عرض آزاد دال (بعد کوتاه دال)
bw: عرض جان تیر
hb: ارتفاع تیر
ln: دهانه آزاد تیر
hs: ضخامت دال
۲-۳- ضخامت حداقل دال
بر اساس پیوست ۵ مبحث ۹ (ویرایش ۱۳۹۹) ضخامت دال کمتر از مقادیر زیر در نظر گرفته نشود:
۱- دالهایی که در یک سمت یا بیشتر غیر پیوسته هستند:
۲- دالهایی که در چهار سمت پیوسته هستند:
۳- ۱۰۰ میلیمتر
۳-۳- محاسبه بار ضریبدار
بر اساس مبحث ۶ بند ۶-۲ و مبحث ۹ بند ۹-۷ بارهای ضریبدار را بهصورت زیر در نظر میگیریم.
در این روابط:
wu: بار ضریبدار
wuD: بار ضریبدار مرده
wuL: بار ضریبدار زنده
hs: ضخامت دال
γC: وزن مخصوص بتن
wD: بار مرده کف سازی
wL: بار زنده
۴-۳- کنترل ظرفیت برشی بتن دال
با توجه به مبحث ۹ بند ۹-۸-۴ و آیین نامه بتن آبا بند ۸-۲ برای کنترل ظرفیت برشی بتن دال از رابطه زیر استفاده میشود.
در این روابط:
∅: ضریب کاهش مقاومت (مبحث ۹ جدول ۹-۷ برای برش 0.75=∅)
Vn: مقاومت برشی اسمی
Vu: نیروی برشی ضریبدار
Vc: مقاومت برشی اسمی بتن
Vs: مقاومت برشی اسمی فولاد برشی (در دال فولاد برشی نداریم)
λ: ضریب اصلاح کاهش خصوصیات مکانیکی بتن سبک نسبت به بتن با وزن معمولی – بتن با تمام اجزا سبک ۰.۷۵ – بتن با ماسه سبک ۰.۸۵ – بتن با وزن معمولی ۱
f′c: مقاومت فشاری مشخصه بتن
Nu: بار محوری (در ابتدا فرض شده که تمام بارها قائم هستند بنابراین Nu=0)
Ag: سطح مقطع ناخالص عضو بتنی
bw: عرض جان- در دال برابر ۱۰۰ سانتیمتر گرفته میشود.
d: عمق موثر مقطع (d=hs-2cm cover-Φ/2) (hs: ضخامت دال- Φ: قطر میلگرد)
برای برش در دال در بر لبه بلند و کوتاه داریم:
پارامتر wawu در صورت این رابطه درصدی از بار است که سهم بعد بلند میباشد. پارامتر lalb در صورت نیز برای توزیع بار در سطح است. عدد ۲ مخرج برای این است که این بعد دال دو تکیهگاه دارد. lb در مخرج نیز به دلیل توزیع بار در طول تکیهگاه با بعد بلند است.
در این رابطه:
Vua: برش در دال در بر لبه بلند
Vub: برش در دال در بر لبه کوتاه
wa: ضریب باربری بعد کوتاه (از جدول ۹-پ۵-۲)
wb: ضریب باربری بعد بلند (از جدول ۹-پ۵-۲)
wu: بار ضریبدار
la: بعد کوتاه دال
lb: بعد بلند دال

بنابراین مقدار Vu بهصورت زیر خواهد بود:
دو رابطه زیر نیز براساس آیین نامه باید بررسی شوند:
۵-۳- محاسبه لنگر خمشی
در پیوست ۵ مبحث ۹ جدول ۹-پ-۵-۱ براساس حالت دال و مقدار m ضرایب C برداشت شده و مقادیر لنگر با کمک روابط زیر محاسبه میگردد.
در مواردی که لنگر خمشی در یک طرف تکیهگاه دو دال کمتر از ۸۰ درصد این لنگر در طرف دیگر تکیهگاه باشد، اختلاف لنگرها باید به نسبت سختیهای خمشی دو دال، بین آنها تقسیم شود. (معمولا برای لنگر منفی انجام میشود.)
به طور مثال فرض کنیم برای چشمه ۱ بخواهیم دال را طراحی کنیم. مقدار C از جدول برداشت شده است. دال ۱ در جهت راستای بلندتر به چشمه ۲ وصل هست. حال اگر اندازه دهانهها در راستای مورد نظر برابر باشد، مقدار C از طریق میانگینگیری قابل محاسبه است اما در صورتی که اندازه دهانهها در راستای مورد نظر برابر نباشد، اختلاف لنگرها باید به نسبت سختیهای خمشی دو دال، بین آنها تقسیم شود. دو حالت موجود در روابط زیر آمده است.

در این رابطه:
E: مدول الاستیسیته
I: ممان اینرسی
L: طول
K: سختی خمشی
در نتیجه مقدار لنگر منفی دهانه ۱ در راستای مفروض بهصورت زیر خواهد بود:
همانطور که دیدیم ضرایب C مختلف است. محل استفاده هر یک از ضرایب C برای محاسبه لنگر در شکل آمده است.

در صورتی که یک دال در طرف دیگر تکیهگاه ادامه نداشته باشد، باید آن را در هر نوار برای لنگر خمشی منفی معادل سه چهارم لنگر خمشی مثبت وسط دهانه در همان نوار طراحی کرد. به طور مثال:

اگر نسبت m=la/lb در جدول آیین نامه نبود باید بر اساس درون یابی ضرایب C و w را انتخاب کرد. به طور مثال:
۶-۳- طراحی فولادهای خمشی دال در نوار میانی
براساس روش طرح مقاومت (ACI-318) فولادهای خمشی دال طراحی میشوند. در مراحل قبل در هر لبه پیوسته، وسط دهانه و لبه غیر پیوسته مقدار لنگر Ma و Mb محاسبه شد. حال این مقادیر را بهعنوان Mu برای محاسبات این مرحله در نظر میگیریم. برای در نظر گرفتن عمق موثر d به دلیل اینکه فولادهای متعامد روی هم قرار میگیرند مقادیر آن برای جهت کوتاه و بلند متفاوت خواهد بود. بنابراین با کمک روابط و مراحل زیر میتوان فولاد خمشی دال در نوار میانی را طراحی کرد.

عمق موثر در جهت کوتاه:
عمق موثر در جهت بلند:
داریم:
در این روابط:
∅: ضریب کاهش مقاومت (مبحث ۹ جدول ۹-۷ برای خمش 0.9=∅)
b: عرض واحد ۱۰۰۰ میلیمتر
f′c: مقاومت فشاری مشخصه بتن
fy: تنش تسلیم فولاد
ρ: درصد فولاد
برای f′c<31
برای f′c>31
در نهایت باید ρ>ρmin
سپس ضریب β1 محاسبه میشود:
در این روابط:
ρtcl: درصد فولاد کششی در حالت مرزی کشش کنترل
As: مساحت آرماتور
Asb: مساحت مقطع میلگرد
S: فاصله میلگردها
n: تعداد میلگرد
در رابطه فوق چون در اینجا یک ردیف میلگرد برای هر راستا داریم: d=dt
اگر ρ≤ρtcl باشد مقطع کشش کنترل است (یا TC). در نتیجه مقدار 0.9=∅ صحیح است.
در ادامه برای مساحت آرماتور داریم:
برای فاصله میلگردها داریم:
تعداد میلگردها:
در روابط فوق:
b=1000 mm
d: عمق موثر
h=hs
۷-۳- طراحی فولادهای خمشی دال در نوار ستونی
تغییرات لنگرهای خمشی مثبت و منفی در هر دو نوار ستونی بهصورت خطی در نظر گرفته میشود (از مقدار لنگر خمشی طراحی در نوار میانی تا یک سوم آن در تکیهگاه). بنابراین به طور متوسط لنگر خمشی نوار ستونی دو سوم لنگر نوار میانی است.
عرض نوار ستونی یک دوم عرض نوار میانی است. بنابراین با تقریب میزان فولاد خمشی یک مقطع را میتوان با میزان لنگر خمشی آن متناسب فرض کرد (تعداد میلگردها در عرض نوار ستون یک سوم تعداد میلگردها در عرض نوار میانی است.). این تعداد نزدیک نوار میانی فشردهتر و نزدیک تکیهگاه با فاصله بیشتر قرار میگیرد. بهصورت تقریبی نزدیک تکیهگاه فاصله میلگردها ۱/۵ برابر فاصله میلگردها در وسط دهانه با رعایت حداقل آیین نامه است.

۸-۳- فولاد گذاری گوشه کناری دال با دو لبهی مجاور ناپیوسته
لنگرهای پیچشی اثر کننده بر گوشههای غیر پیوسته دال دو طرفه تمایل دارند گوشته دال را به طرف بالا حرکت دهند. بنابراین باید میلگردهای گوشه برای مقاومت در برابر لنگری معادل حداکثر لنگر مثبت در دال به ازای عرض واحد دال تعبیه شود. همچنین آرماتور باید در هر امتداد از گوشه تا طولی برابر یک پنجم دهانه بزرگتر قرار داده شود که به دو صورت قابل انجام است. یا در راستای موازی با قطر و در بالای دال و در راستای عمود بر قطر و در پایین دال (اجرا سخت تر مصرف میلگرد کمتر) انجام شود. و یا بهصورت دو شبکه متعامد و به موازات اضلاع دال در بالا و پایین آن(اجرا راحتتر مصرف میلگرد بیشتر).

۹-۳- آرماتور افت و حرارت
بر اساس روش طرح مقاومت (ACI-318) آرماتور افت و حرارت با کمک روابط زیر تعیین میشود.
همچنین براساس مبحث ۹ بند ۹-۱۹ مقدار آرماتور افت و حرارت باید شرایط و محدودیتهای زیر را تامین کند.
در دال با ضخامت بیشتر از ۲۰ سانتیمتر در دو لایه زیر و روی دال
در دال با ضخامت کمتر ۲۰ سانتیمتر در یک لایه
۱۰-۳- جزئیات آرماتور گذاری
با توجه به شرایط قرارگیری دال ۶ لنگر و ۶ مقدار مساحت میلگرد محاسبه میشود که در شکل زیر جزئیات آن آورده شده است. برای طراحی بهینه با توجه به اینکه در راستای کوتاهتر بار بیشتری توزیع میشود، برای اینکه بازوی لنگر بیشتر شود باید میلگرد راستای کوتاهتر پایینتر قرار داده شود.
همچنین میتوان نزدیک تکیهگاه فاصله میلگردها را ۱.۵ برابر کرد البته با رعایت حداقل آیین نامه.
یکی از شروط استفاده از روش ضرایب وجود تکیهگاه تیر یا دیوار بود. بنابراین برای دالهایی که بدون تیر هستند جزئیات آرماتور گذاری متفاوت است.

۴- طراحی دال دو طرفه به روش ضرایب در اکسل
ابتدا جداولی به شرح زیر رسم میکنیم.
جدولی که مشخصات و اطلاعات اولیه دال در آن آورده شده است.
جدولی که ابعاد دال در آن نوشته شود که حاصل کسر کردن ابعاد ستون از هر آکس میباشد.
جدولی برای ابعاد نوارها که نوار میانی نصف عرض دال در نیمه وسط دال و نوار ستونی یک چهارم عرض دال در دو طرف نوار میانی میباشد.
جدولی برای نوشت شرایط دال و تکیهگاه آن.
جدولی که در آن یک ضخامت را برای دال فرض کنیم.
جدولی برای کنترل رفتار دال بر اساس مواردی که قبلا شرح داده شد.
جدولی برای کنترل ضخامت حداقل دال.
جدولی برای محاسبه مقدار بار مرده و زنده.

در جدول زیر برای انتخاب ضریب باربری w از جدول زیر در مبحث ۹ استفاده میشود.

حال با کمک روابط زیر که قبلا نیز شرح داده شد و در جدول مربوطه ظرفیت برشی بتن دال کنترل میشود.

حال ضرایب لنگر مثبت و منفی از جداول مربوطه در مبحث ۹ و با توجه به نکاتی که قبلا شرح دادیم انتخاب میشود.

در جدول زیر نیز بر اساس روابطی که شرح داده شد مقادیر لنگر خمشی محاسبه شده است.

با توجه به مقادیر لنگر محاسبه شده در جدول قبل، در جدول زیر با توجه به روابطی که شرح داده شد فولادهای خمشی دال در نوار میانی و نوار ستونی طراحی میشود. این جدول برای سایر قسمتهای دال در فایل اکسل موجود میباشد.

فولادگذاری گوشه ناپیوسته دال و آرماتور افت و حرارت نیز بهصورت زیر خواهد بود.

در نهایت جزئیات آرماتورگذاری پروژه بهصورت زیر خواهد بود.

۵- مراجع
- آییننامه بتن ایران (آبا) (نشریه شماره ۱۲۰) ویرایش ۱۴۰۰
- آییننامه بتن آمریکا ACI 318-19 واحد متریک
- مبحث ششم مقررات ملی ساختمان (بارهای وارد بر ساختمان) ویرایش ۱۳۹۸
- مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (طرح و اجرای ساختمانهای بتن آرمه) ویرایش ۱۳۹۹
- مستوفی نژاد، داود. (۱۳۹۶). سازههای بتن آرمه، جلد دوم. ویرایش ۲۸. انتشارات ارکان دانش














